Diyabet ve böbrek sağlığı arasındaki ilişki, 14 Kasım Dünya Diyabet Günü'nde erken tanı ve düzenli takip çağrısıyla gündemde. Uzun süre yüksek seyreden kan şekeri böbreklerin süzme işlevine zarar verebilirken, belirti vermeden ilerleyebilen hasar bazı hastalarda diyaliz veya böbrek nakli ihtiyacına kadar ulaşabiliyor. Kan ve idrar testleri ise hasarın erken fark edilmesine yardımcı oluyor.
Diyabet böbreklerde nasıl hasara yol açıyor?
Diyabet, insülinin yetersizliği veya etkisindeki sorunlar nedeniyle kan şekeri yüksekliğiyle seyreden bir hastalık. Uzun süre kontrol altında tutulamayan yüksek kan şekeri, böbreklerde kanın süzülmesini sağlayan küçük damarlara zarar verebiliyor.
İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa öğretim üyesi Doç. Dr. Emre Durcan, bu süreçte böbreklerin süzme işlevinin bozulabildiğini ve idrarda protein kaçağının başlayabildiğini belirtti. Durcan'a göre yüksek tansiyon, fazla kilo ve sigara da hasarın ilerlemesini hızlandırabiliyor.
Böbrek hastalığı olan her kişi diyaliz veya nakil aşamasına gelmiyor. Bununla birlikte ileri evreye ulaşan böbrek yetmezliğinde bu tedavilere ihtiyaç duyulabiliyor.
Türkiye'de diyabetli yetişkin sayısı ne kadar?
Uluslararası Diyabet Federasyonu'nun 2025'te yayımladığı Diyabet Atlası'ndaki 2024 tahminine göre Türkiye'de 20-79 yaş grubunda yaklaşık 9,6 milyon kişi diyabetle yaşıyor. Türkiye, federasyonun Avrupa Bölgesi'nde bu yaş grubundaki diyabetli yetişkin sayısının en yüksek olduğu ülke olarak yer alıyor.
Atlasın aynı yıla ilişkin tahmini, Türkiye'de yaklaşık 4,37 milyon yetişkinin diyabetli olduğunu bilmediğine işaret ediyor. Bu sayı, tanı almamış kişilerin kan şekeri yüksekliği ve buna eşlik edebilecek organ hasarı açısından değerlendirilmesinin önemini ortaya koyuyor.
Diyabetin etkileri böbreklerle sınırlı değil; hastalık kalp, göz ve sinir sistemiyle ilgili sorunlarla da ilişkili olabiliyor. Bu nedenle takipte yalnızca kan şekeri ölçümü değil, ilgili organların değerlendirilmesi de önem taşıyor.
Böbrek hasarı için hangi testler yapılıyor?
Diyabete bağlı böbrek hastalığı erken dönemde belirti vermeyebiliyor. Kişi kendisini iyi hissetse bile idrar ve kan testleri böbreklerdeki değişikliklerin saptanmasına yardımcı olabiliyor.
İdrarda albümin-kreatinin oranı, böbrek hasarının işaretlerinden biri olan albümin kaçağını değerlendirmek için kullanılıyor. Kandaki kreatinin düzeyinden hesaplanan tahmini glomerüler filtrasyon hızı (eGFR) ise böbreklerin kanı süzme kapasitesi hakkında bilgi veriyor.
Durcan, diyabetli kişilerin böbrek fonksiyonlarını düzenli olarak kontrol ettirmesi gerektiğini vurguladı. Taramanın başlangıcı ve sıklığı diyabetin tipine ve kişinin durumuna göre hekimle belirleniyor; tip 2 diyabette ve beş yılı aşan tip 1 diyabette yıllık böbrek hastalığı taraması öneriliyor.
Diyabet ve böbrek sağlığında takip neden önemli?
Erken dönemde belirlenen böbrek hasarında, kan şekeri ve tansiyonun kişiye uygun hedeflerde tutulması ve hekim tarafından düzenlenen tedavi, hastalığın ilerlemesini yavaşlatmaya yardımcı olabiliyor. Bazı kişilerin sağlık durumuna göre daha sık test yaptırması da gerekebiliyor.
Durcan, düzenli fiziksel aktiviteye, uygun beslenmeye ve sigaranın bırakılmasına dikkat çekti. Kullanılan ilaçların ise hekim önerisi olmadan bırakılmaması veya değiştirilmemesi önem taşıyor.
Türk Böbrek Vakfı Başkanı Timur Erk de böbrek hastalıklarının kişi kendisini iyi hissederken ilerleyebileceğini belirterek düzenli kontrollerin önemini vurguladı. Erk, doğru bilgiye erişimin ve erken önlem alınmasının hem hasta hem de çevresi açısından önem taşıdığını ifade etti.
