Bilge Kağan sarayı üzerine çalışan akademisyenler, Moğolistan'ın Orhun Vadisi'ndeki Hotont kasabası yakınlarında saray kentine ait olabilecek bir alan belirledi. Prof. Dr. Gürhan Kirilen ile Doç. Dr. Hayrettin İhsan Erkoç'un tarihî bir şiir notu ve uydu görüntülerine dayandırdığı değerlendirmede, görülen yapı izlerinin hangi döneme ait olduğunun arkeolojik araştırmayla belirlenmesi gerektiği vurgulandı.

Şiirdeki not saray kentine işaret ediyor

Araştırmanın çıkış noktasını, 13. yüzyılda yaşamış Kitan asıllı şair ve devlet adamı Yelü Zhu‘nun bir şiirine düştüğü açıklama oluşturdu. Ankara Üniversitesi Sinoloji Anabilim Dalı Başkanı Prof. Dr. Gürhan Kirilen, notta Bilge Kağan'ın saray kentinden söz edildiğini fark ederek konuyu Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi tarih öğretim üyesi Doç. Dr. Hayrettin İhsan Erkoç ile paylaştı.

İki akademisyenin çalışmasında, şairin verdiği coğrafi bilgiler güncel uydu görüntüleriyle birlikte değerlendirildi. Araştırmacılar, Moğolistan'ın Arhangay eyaletindeki Hotont yakınlarında surlarla çevrili bir yapı ve çevresinde eski yapı izleri bulunduğunu belirtti.

Erkoç, tarihçilerin edebî metinlere de bakmasının önemine dikkat çekerek, araştırmayı başlatan notu Kirilen'in fark ettiğini söyledi. Yelü Zhu'nun gençliğinde bölgeden geçtiğini belirten Erkoç, şairin verdiği bilgileri coğrafyayı tanımasına bağladı.

Bilge Kağan sarayı için mesafeler nasıl hesaplandı?

Erkoç'un aktardığına göre şiirdeki not, saray kentini Moğol başkenti Karakurum'un yaklaşık 35 kilometre kuzeybatısında, Kül Tigin Yazıtı'nın ise yaklaşık 35 kilometre güneybatısında gösteriyor. Araştırmacılar bu tarifleri karşılaştırarak Hotont çevresine odaklandı.

Uydu görüntülerinde görülen izler, tarihî tarifle birlikte değerlendirildiğinde araştırmacılara göre incelemeye değer bir alan ortaya koyuyor. Ancak konum önerisi, görüntülerdeki yapıların kesin olarak Bilge Kağan dönemine tarihlendirildiği anlamına gelmiyor.

Erkoç, yapıların doğrudan saraya mı ait olduğu, yoksa daha sonraki dönemlerden mi kaldığı sorusunun henüz yanıtlanmadığını belirtti. Akademisyenin değerlendirmesi şöyle:

'Tabii bu yapılar doğrudan doğruya Bilge Kağan'ın sarayına mı ait, yoksa daha sonraki dönem eserleri mi, bunu şu anda bilmiyoruz.'

Çin kaynaklarındaki şehir tartışması

Erkoç, Çin kaynaklarında Bilge Kağan'ın surlarla çevrili bir şehir ve içinde Budist ve Taoist tapınaklar yaptırmak istediğine ilişkin bir anlatı bulunduğunu aktardı. Bu anlatıya göre devlet adamı Tonyukuk, sabit bir merkezin savunma açısından doğurabileceği riskleri ve hareketli yaşamın sağladığı avantajları öne sürerek öneriye karşı çıktı.

Erkoç, söz konusu anlatının Göktürk yazıtlarında değil, Çin kaynaklarında yer aldığını ve doğruluğuna kuşkuyla yaklaştıklarını söyledi. Araştırmacıların şiir notuna dayanan yorumu ise Bilge Kağan'ın bir saray kenti yaptırmış olabileceği yönünde.

Akademisyenler, çalışmalarında Orhun Vadisi'ndeki şehirleşmenin Uygur döneminden önce Göktürkler zamanında başlamış olabileceği değerlendirmesine yer verdi. Bu önerinin kapsamlı incelemeler ve arkeolojik çalışmalarla sınanması gerekiyor.

Orhun Vadisi'nde Uygur ve Moğol başkentleri

Orhun Vadisi, farklı dönemlere ait anıtlar ve yerleşim kalıntılarıyla tanınıyor. UNESCO Dünya Mirası alanında, Göktürk dönemine ilişkin anıtların yanı sıra Uygur başkenti Karabalgasun ve Moğol başkenti Karakurum'un kalıntıları da bulunuyor.

Ordu Balık adıyla da bilinen Karabalgasun, Alman Arkeoloji Enstitüsünün verdiği bilgiye göre 744-745 dolaylarında Uygur başkenti olarak kuruldu. Erkoç, bu merkezin araştırdıkları alana yaklaşık 15 kilometre uzaklıkta olduğunu belirtti.

UNESCO'nun kültürel peyzaj olarak koruma altına aldığı vadi, Orhun Nehri'nin iki yakasında geniş bir alanı kapsıyor. Bölgedeki kalıntılar, göçebe hayvancılıkla geçinen toplumların idari ve dinî merkezlerle kurduğu ilişkiye de ışık tutuyor.

Hotont'taki yapı izleri için arkeolojik çalışma gerekli

Bilge Kağan sarayı konusundaki araştırmanın bir sonraki aşaması, metindeki tarif ile Hotont çevresinde görülen yapıların ilişkisini sahada incelemek olacak. Erkoç, bölgede yüzey araştırması yapılması ve gerekirse kazı gerçekleştirilmesi için girişimde bulunacaklarını söyledi.

Şimdilik ilan edilmiş bir kazı tarihi veya arkeolojik olarak kesinleştirilmiş bir saray kalıntısı bulunmuyor. Yapıların dönemi ve işlevi, ileride yapılacak araştırmaların yanıtlaması gereken sorular arasında yer alıyor.

Kaynak: Haber Merkezi