Kütahya'nın Gediz ilçesine bağlı Yunuslar Köyü'nde yer alan Ayvaz Çeşmesi, 1870'li yıllardan beri durmaksızın akmaya devam ediyor. Buz gibi suyu ve köklü tarihiyle köylülerin yanı sıra çevre bölgelerden gelenlerin de ilgi odağı konumunda. 1970 ve 1980'li yıllarda köyün en değerli su kaynağı olan bu üç oluklu çeşme, günümüzde modern imkanlara rağmen hala popülerliğini sürdürmekte.
Araştırmacı ve tarihçi yazar Hüseyin Göksal, yerel tarih üzerine yaptığı incelemelerle çeşmenin kökenine dair önemli bilgiler sunuyor. Köyde doğal olarak akan yaklaşık 20 çeşme olduğunu belirten Göksal, en eski ve önemli olanının Ayvaz Çeşmesi olduğunu ifade etti. Nüfus defterlerini incelediğinde, köyde artık var olmayan 'Ayvazoğulları' sülalesinin izlerine rastladığını aktaran Göksal, çeşmenin bu sülaleden bir hayırsever tarafından yaptırıldığını düşündüklerini belirtti. 1870'li yıllarda köyde yaşanan bir göçük olayının ardından, köylülerin mevcut konuma taşındığını ve çeşmenin de bu dönemde, yani yaklaşık 1875-1876 yıllarında inşa edildiğini ekledi.
Göksal, çeşmenin mimari yapısındaki üç ayrı oluk sayesinde köy sakinleri için yalnızca bir su kaynağı değil, aynı zamanda kültürel bir simge haline geldiğini vurguladı. Çocukluk anılarına da değinen Göksal, 'Biz çocukken bu üç oluk için ‘yılan', ‘kurbağa' ve ‘balık' isimlerini kullanırdık. İnancımıza göre en temiz olanı ‘balık' dediğimiz oluktu ve suyu ondan içmeye özen gösterirdik' dedi.
Ayvaz Çeşmesi, özellikle teknolojinin henüz yaygınlaşmadığı dönemlerde büyük bir öneme sahipti. Dere yatağında yer aldığı için zaman zaman sel gibi doğal afetlerden zarar görse de, Kemal Özdoğan ve 2023 yılında yapılan kapsamlı tadilatlarla ayakta tutuldu. Harman yerinin yakınında bulunan çeşme, 1970'ler ve 80'lerde tarlada çalışan köylülerin en önemli su kaynağıydı. Göksal, çeşmenin sosyal hafızadaki yerini şu sözlerle özetledi: 'Ramazan aylarının sıcak yaz günlerine denk geldiği yıllarda, evlerde buzdolabı yokken köylüler buraya akın ederdi. İftar sofraları için buradan doldurulan buz gibi sular, en büyük zenginliğimizdi.'
Gediz'in kültürel mirasını simgeleyen Ayvaz Çeşmesi, asırlardır olduğu gibi bugün de Yunuslar Köyü'nde doğanın cömertliğini ve tarihin derin izlerini gözler önüne sermeye devam ediyor.
